Bóng lưng Tuân thẳng tắp, cậu bước mạch ra ngoài không ngoái lại. Đằng sau, con Đào xoa , nhìn, như… hình như cậu đang sao .

“Thôi kệ! Chắc do nãy cậu đọc thơ xong mình quên .” Đào suy đoán lí rồi quẳng ra sau , tục lửa . “Ông về rồi, phải kẻo đói. Xót chết đi được!”

Ngoài , Tài đi trước, phía mấy sách lẽo đẽo chạy theo. Thân hình của ông mập mạp nhưng bước nhanh nhẹn, một bước của ông bằng bước của thằng hầu.

Bầu không khí quanh người ông đè nén, hình như ông tức , bởi vì gương mặt thường ngày hay hiền của ông nay lại sầm, u ám. Chẳng biết có gì đã xảy ra?

“ chào thầy, mới đi họp đấy à? nay ngoài đình có việc gì thầy từ trưa ?” Tuân . Cậu đứng đợi thầy được một lúc rồi.

chặt của ông ra khi nhìn thấy cậu, đầu, thở dài:

“ lắm anh Tuân ạ! Lại tăng tô [1] . thế có mà chết dân.” Nhắc đến việc này ông tức, thở dài thượt hơi, cảm ngán ngẩm, chả buồn .

Nghe ông , nhíu , lòng thấy buồn nhưng vẫn miệng an ủi:

“ nhà ngơi cho . nước chuẩn hết rồi, thầy bực tức gì cho hại thân, lát con thầy bàn chuyện này sau.”

“Ai ôi!” Tài cảm . “Đành thế chứ làm gì khác bây . đình có lệnh thì phải chấp hành. Thầy là thương cho làm kia kìa. Ăn chẳng , đâu mà với thuế?”

Vào trong nhà, ông Tài ngồi xuống , trông có vẻ mỏi, nề. Cậu Tuân nhanh tay rót ông chén trà, thưa:

“Thầy uống trà hạ hoả.”

Ông gật , cầm trà một hớp hết . Vị xanh , chút nhẹ cuống họng giúp xoa dịu tâm trạng ông.

Thấy uống chén trà, ngồi ghế đối diện dậy rót thêm một nữa. ông nguôi rồi mới hỏi chuyện.

“ thể triều đình tăng thuế thế nào hả ?” cậu , thanh, dễ .

“ biết tăng bao nhiêu ? thầy nghe.” Ông Tài không trả lời mà hỏi ngược lại. Ông muốn con mình mấy năm theo thầy trên kinh tiến bộ, có tâm đến tình hình nhà xã hay .

“Dạ bẩm thầy, ngày trước triều tính thuế dựa theo số ruộng của mỗi , mỗi mẫu thu 5 thăng[2] ; không có ruộng được miễn thuế này; còn dân canh tác thuê cho thì phải nộp thuế tô[3], thuế này thay đổi khác nhau tuỳ chủ sở hữu.”

Ông gật đầu tán thưởng, khen:

“Giỏi! Vậy Tuân có biết thuế bây tăng lên bao rồi ?”

hỏi đợi cậu trả lời, đáp tiếp:

“Từ mỗi mẫu ruộng thu 5 tăng mẫu 7 thăng . xem chấp nhận được không?”

Đứng trước này, cậu khựng lại thoáng chốc, rồi mới trả lời:

“ đình thuế từ 5 thăng thóc lên thành 7 thăng thóc nói lớn , nói không . Theo con, đối với các hộ có đất, tự canh tác thuế này có thể chấp nhận được, coi như ra thêm chút thóc, không đáng kể. Còn đối với những phải thuê đất canh tác lại là vấn đề , chuyện nộp tô không phải nhỏ.” Nhắc , cậu người, ngâm. “Thầy ạ, khoản thuế thay này đối đến tầng chủ.”

“ Mà thuế thay đổi gì không thầy, nếu chỉ thế thầy thể tức giận như này được.”

Ông Tài vỗ :

“Anh đúng là thầy! Từ ngày tháng này chính thức áp dụng khung mới, người không có cũng nộp thuế, thu 5 đồng. có lý không chứ?”

“Chưa , như mỗi nhà bớt chút gạo nộp thuế. Đó là người có ít ruộng, không , chứ nhà mình có 234 mẫu , anh tính nhà phải nộp mỗi là bao nhiêu?”

“Dạ bẩm thầy, nếu thu 7 thăng thóc một mẫu thì nhà ta phải 1.638 thăng thóc, đương với 126 [4].” đầu tính nhẩm chốc rồi đáp .

“Đấy anh ? Nhà ta từ phải nộp thêm 468 thăng thóc nữa. Vậy anh nói xem nhà ta tăng tô thế phải?” chăm chú vào gương mặt tú của con , dồn.

Tuân đăm chiêu, cậu được cái khó của thầy mình. Thầy nổi tiếng , hiền lành, tuy già sang , của của , nhưng ông không có cái khinh người dưới, chẳng coi hầu người bao .

Nhà nhiều cho nông dân mượn 150 ruộng canh tác, vụ chỉ thu 1 trên 10 , từ số thóc thu được đó trích một đóng thuế, còn dư nhà lại. Thu thế đã nhẹ nhất địa quanh .

Cậu suy :

“Bẩm thầy, vụ có mùa mất, nông cày đất lúa chẳng được bao nhiêu. Tất cả kế nhai đều trông chờ hạt thóc. Thôi con có ý kiến này, năm được thì tô 2 10 , còn năm mùa ta vẫn thu thuế như cũ. Ý thầy nào?”

Tài sửng sốt, giơ tay đập , lớn.

“Anh nói như , anh có tính đến những năm mùa nhà phải chịu hơn không? ta hiện thu tô thấp , có biết địa chủ thôn cạnh thu 5 trên phần 10 sản lượng thóc không hả?”

Cậu mình, nghĩ thầy phản ứng lớn , hơn là ông cáu . Tuy vậy, khoảnh khắc giật mình cũng chỉ ra trong chốc lát, cậu nhanh chóng lấy lại bình , thưa nhàng, bình tĩnh, , câu rõ ràng:

“ con nêu ý vậy. Nhà ta phải chỉ thu tiền thóc, ngoài bán nữa không phải người dân đến đường . Bởi vì họ có phải chịu thuế đâu, còn thân, thuế lao dịch, và đủ loại thuế nữa. Thế , vẫn thế, nghe hay là .”

“Bộp!” Tài vỗ bàn thêm một cái , vỗ mạnh nỗi , nước , bất ngờ cười , sắc mặt vui mừng.

“Ha , may , đang đau đầu vì chuyện đây, không có nên tăng . Tăng thì nhẹ gánh , mà tăng thì điêu đứng. Ha ha, sách của anh đôi , được! !”

Tuân nghe thì cười, đôi lên , cơ thể lỏng, cậu tưởng đâu ý thầy muốn địa tô đâm ra chút .

“ gì mà hai bố con nói cười vui thế?” Tiếng Trà vọng từ trong buồng, bà bước phòng khách, mắt vẫn còn nhập nhèm, bà đợi về nên ngủ lúc không hay.

“Mình , tôi bàn với con việc tăng . Chán lắm ạ!”

“Thế ? Lại tăng à?” Giọng bà trầm xuống, không vui, ngủ bay . Bà hỏi tiếp:

“Vậy con bàn ? Để tôi con Đào dọn lên, rồi, quá giờ [4] rồi.”

“ thưa , bàn rồi .” lời.

Trà đầu, ra ngoài , hô:

“Đào ơi, mày dọn cơm nhà ông ăn, nhanh lên nhá.”

“Dạ, biết rồi ạ.” Con Đào dưới đầu một rồi nhẹn bê cơm đã chuẩn bị lúc thấy ông cậu vào nhà, đi thẳng lên trên.

…

nắng , giờ ngọ, con Đào nằm trên võng tre thiu ngủ, úp chiếc mê lên mặt, che đi những tia xuyên qua cây chiếu xuống. Gió nhàng chiếc võng, tựa như có bàn tay ai dàng mơn trớn mái tóc mềm của Đào, làn tóc mây đong đưa nhẹ nhàng, toả hương bồ kết thơm ngát.

Bỗng, có tiếng sủa vài tiếng hậm hực xóm, thức Đào khỏi cơn ngủ mê. bật dậy nón rơi đất. Đào đưa dụi , đôi mắt to vẫn còn mơ màng. Nó trên võng, đợi nửa [5] sau mới cúi người nhặt nón dưới lên đầu, đi ra ngoài sân thóc.

Trước mặt một sân đầy thóc, vàng rực. Đào sắn . Nó đầu sân này sang sân kia, đá theo chiều dọc , chả mấy chốc đã xong. đợi , khi thóc đã khô mặt trên, nó đá thêm một lần nữa theo chiều ngang để lật .

Giữa nắng gắt, mình con Đào mắc dưới gốc cây nằm trông thóc khỏi đám chim chóc và . Ông bà và cậu đang ngủ , còn anh chị từ sáng mới về nên , nó đành việc phơi thóc này. Chỉ một thân một mình đâm ra chán.

Đào tích cực đám chim sẻ trộm đàn gà nhà . Không người nhưng nó chăm chỉ lắm. Chốc chốc dùng bồ cào[6] tạo luống, rồi lại [7] cào .

sân thóc to đùng của Đào đâu ra đấy, gọn gàng, , đủ nắng là có thể cho vào bồ[8] cất .

Thấm , một giờ[9] nữa trôi , Đào nhìn , tính , ông bà và cậu đã dậy, cũng đã phải đi chăn với .

“Đào ơi, cho ra đồng thôi kẻo , đi muộn trâu ăn no về bà trách đấy.” thằng , đứng ngoài , trên cầm dây thừng buộc con đầu đàn. Phía là mấy chục con trâu , cả trâu cả nghé có đủ cả.

“, em ra ngay đây.” Chạy được mấy bước con dừng lại. “ Cử đợi chạy chị Mây ra trông thóc đã, ở đây với gà ăn hết.”

“Thôi cần , đây anh rồi. Mình đi thôi .”

“Ơ .” Đào nhanh chân chạy ra chỗ thằng Cử. Cử trước dẫn đường, còn mình đi sau quan sát đàn trâu.

Trên con đường , nhà ông Tài cùng đàn trâu hơn bốn mươi con giữa đường. Gặp người chào một câu rồi cho đàn trâu dạt vào nề để .

“Chào cô , cô gánh sắn đâu thế?” Thằng Cử hỏi người bà ngược hướng. “Năm nay sắn nhà được mùa ghê nhỉ.”

“Cháu cô.” Đào nhanh nhảu .

Cô Tươi hở, đầu lại:

“Anh Cử trâu ra đồng ? gánh sắn biếu u. Năm nay được mùa đỡ u một .”

Hai chỉ chào qua vài rồi lướt qua . Thằng Cử Đào cho trâu ra .

Trước mắt là đồng chín đang gặt dở, hương lúa chín ngọt hoà quyện với cỏ đồng nội mê mẩn, nó mấy hơi thật sâu, híp lại, :

“! Thoải mái quá!”

Thằng Cử trước nghe câu câu , quay hỏi:

“, Đào vừa bảo gì thế?”

Đào giật , mở :

“Dạ có gì đâu . Hầu ngày nào ra đồng mà lần nào cũng thấy xuyến khó tả sao ấy.”

Cử không , nó , cánh đồng làng khiến lòng bình yên đến lạ. Nó mắt về phía , hình ảnh trong ngươi là đồng lúa chín vàng, rỡ, thuộc, thân .

, mấy bóng làm đồng, có người gặt lúa, nón trắng nhấp nhô trong lúa ; cuốc trồng hoa màu, xách nước tưới rau, mặt ai rỡ, tươi .

“ cho trâu đê đi anh Cử. em thấy nhiều cỏ tốt, cỏ non nữa.” Đào chỉ về phía bờ đê cách đó không xa.

“Ừ.”

khi đàn hơn mươi con lên bờ đê, hai chia nhau ra , Cử cắt cỏ cho vào sọt tre mang làm thức ăn phòng; con đứng trông không để trâu xuống ăn lúa, ăn hoa nhà .

Đàn trâu vừa ăn cỏ vừa về phía trước, Đào đi theo bên cạnh, chẳng mấy chốc nó Cử phía sau.

Bất chợt, ánh mắt của Đào ổi dại nghiêng ven đường. Nó hửng, mừng thầm trong bụng.

“Ổi đào, đây cây đào, ha ha ha… Cậu nói muốn ăn ổi mà nhỉ? Trúng rồi!”

Chẳng thêm một giây phút , nó cành tót lên , mắt nghiêng tìm ổi , trông nào nghi nghi thì móng tay bấm thử, định mới vặt.

Đào nhìn ổi mới bằng ngón tay mà trên thân quả chi chít dấu tay sì, nó , biết cây này đã trẻ trong làng ghé lần.

“ tìm được chín cho cậu.” Đào say mê hái ổi, nó từng lá, chùm ổi mong tìm được ổi , ổi đẹp về đưa cậu.

Cuối , sau một hồi chăm chỉ, hái đầy hai túi áo là ổi chín, xộc vào mũi, khiến nó thèm, chút rồi lục trong túi áo hai quả ổi xấu nhất, dấu móng để ăn.

Vừa ăn nó vừa ngẩng đầu nhìn trâu, chỉ với cái ấy đã mặt Đào tái mét, quả ổi dở tay xuống đất, miệng xệch, lắp bắp:

“Trâu… trâu… lúa người ta . đời rồi Đào ơi!”

____

Chú thích:

1.Tô, thuế: thuế và bắt buộc mà dân, chủ yếu nông dân phải nộp cho giai thống trị.

2. Thăng thóc: đơn đo thể thời xưa. 1 phương gạo 13 thăng, khoảng 30 gạo.

3. Địa tô: là phẩm thặng dư sản nông nghiệp tạo nộp cho sở (địa ).

4. Giờ : khoảng thời gian 11 giờ đến 1 giờ chiều.

5. Khắc: bằng khoảng 15 phút. 1 canh giờ 2 giờ tại.

6. Bồ cào: dụng cụ nghiệp truyền làm /nứa , đầu có ngang gỗ đặc, gom hoặc thóc.

7. Cào chang: tương cào nhưng có răng , thường dùng để tản thóc.

8. Bồ: bồ lúa, bồ thóc là một nông cụ dùng để đựng thóc lúa, các loại nông khác.